"Reżim", "junta", "neo-nazista" - w jaki sposób silnie nacechowane słowa kształtują wizję rzeczywiści uczniów w Rosji? Artykuł analizuje podręcznik "Historia Rosji" łącząc informacje kontekstowe z konkretnymi technikami manipulacji i pytaniami do dyskusji w klasie.

Co to jest za podręcznik?

Analizowany podręcznik to wydany w 2023 roku rosyjski szkolny podręcznik Historia Rosji. 11 klasa. Poziom podstawowy, przygotowany pod redakcją Władimira Miedinskiego, Anatolija Torkunowa i Aleksandra Czubariana. Obejmuje on dzieje od 1945 roku do początku lat 2020. i został podzielony na dwa zasadnicze rozdziały: „ZSRR w latach 1945–1991” oraz „Federacja Rosyjska 1992 – początek lat 2020”. Podręcznik skupia się przede wszystkim na historii Rosji, choć wydarzenia z dziejów innych państw są w nim przywoływane jako tło dla procesów zachodzących w ZSRR i Federacji Rosyjskiej.

Poszczególne paragrafy mają powtarzalną strukturę: rozpoczynają się pytaniem problemowym, zawierają materiał ilustracyjny i listę pojęć, a kończą się blokami podsumowań, pytań i zadań, ćwiczeniami z chronologii, pracy ze źródłem oraz materiałami dodatkowymi. Na końcu książki zamieszczono ponadto słownik pojęć, kalendarium oraz wykaz polecanej literatury i filmów dokumentalnych.

Mimo że podręcznik formalnie ma trzech redaktorów, w dyskursie określany jest często jako “podręcznik Miedinskiego”.

Kim jest Władimir Miedinski i skąd biorą się kontrowersje?

Władimir Miedinski jest postacią silnie osadzoną w rosyjskim aparacie politycznym i symbolicznym. Pełnił między innymi funkcję ministra kultury Federacji Rosyjskiej, a od 2020 roku jest doradcą prezydenta Rosji. W 2022 roku, a następnie ponownie w 2025 roku, stał na czele rosyjskiej delegacji w rozmowach z Ukrainą, co pokazuje jego rolę nie tylko jako urzędnika, ale także jako ważnego „tłumacza” państwowej narracji.

Kontrowersje dotyczą również jego dorobku naukowego.  Szerokie grono członków i członków korespondentów Rosyjskiej Akademii Nauk oraz niezależne grupy zajmujący się wykrywaniem nierzetelności akademickiej zakwestionowały wiarygodność i jakość jego rozprawy doktorskiej. Główne zarzuty dotyczyły nie tylko licznych błędów, nieścisłości i uchybień formalnych, ale przede wszystkim przyjętej przez autora zasady metodologicznej, zgodnie z którą o prawdziwości ustaleń historycznych ma decydować ich zgodność z „interesami Rosji”, a nie weryfikacja faktów. Sprawa była szeroko omawiana w mediach i stała się częścią szerszej debaty o tym, gdzie kończy się nauka, a zaczyna polityka.

Dlaczego ten podręcznik można uznać za przykład dezinformacji?

Dezinformacja w ścisłym znaczeniu oznacza celowe wprowadzanie w błąd. Intencji autorów nie da się udowodnić wyłącznie na podstawie lektury tekstu. Można jednak wykazać, że podręcznik zawiera mechanizmy typowe dla propagandy i dezinformacji: selektywną prezentację faktów, jednostronny język, etykietowanie przeciwnika oraz konstruowanie jednej „właściwej” interpretacji.

Takie materiały szkolne mogą pełnić funkcję indoktrynacyjną i zamiast uczyć krytycznego myślenia o historii, uczą lojalności wobec państwowej wersji wydarzeń.

W podręczniku można zaobserwować kilka mechanizmów typowych dla przekazu dezinformacyjnego i propagandowego, między innymi:

1) Język emocjonalny i etykietowanie zamiast opisu

Jednym z narzędzi dezinformacji jest silnie nacechowany emocjonalny język. Na przykład zamiast neutralnych opisów w odniesieniu do władzy Ukrainy po 2014 roku  tekst zawiera słowa takie jak:

  • „reżim”
  • „rusofobia”
  • „neo-naziści”
  • „junta”

W ten sposób odbiorca dostaje gotową ocenę wydarzeń i nie ma przestrzeni na budowanie własnej opinii.

TEMAT DO DYSKUSJI W KLASIE: Zastanów się, jakie skojarzenia i emocje wywołują w Tobie te cztery pojęcia? Jeśli nie znasz znaczenia jakiegokolwiek z tych słów sprawdź je w słowniku lub w wiarygodnym źródle internetowym.

2) Dobór faktów i znaczące przemilczenia

Dezinformacja rzadko polega wyłącznie na mówieniu wprost nieprawdy. Częściej działa poprzez dobór faktów. W podręczniku Miedinskiego pewne wydarzenia są eksponowane, inne spychane na margines lub całkowicie pomijane. W tym miejscu warto podkreślić, że lektura obejmuje okres aż do 2023 roku (czyli roku, w którym podręcznik został wydany) i znaczna jej część skupia się na współczesnej Rosji, czyli na rządach Władimira Putina.

Kontekst: W 2014 roku rosyjskie jednostki wojskowe zajęły ukraiński półwysep Krym nad Morzem Czarnym oraz część wschodnich ziem Ukrainy (Donbas). W 2022 roku Rosja rozpoczęła wojnę wobec swojego zachodniego sąsiada w celu podporządkowania części terytorium Ukrainy. W rządowym rosyjskim dyskursie zamiast “wojna” używa się określenia “specjalna operacja wojskowa”.

Dobrym przykładem takiego mechanizmu jest sposób przedstawiania wydarzeń na Ukrainie po 2014 roku. Podręcznik eksponuje te elementy, które pozwalają wpisać konflikt w narrację o zachodniej ingerencji i antyrosyjskim spisku i stwierdza, że „w lutym 2014 r. na Ukrainie, przy bezpośrednim wsparciu Zachodu, doszło do krwawego zbrojnego buntu”, po którym „do władzy doszła junta”, a następnie dodaje, że „USA i NATO stopniowo zaczęły przygotowywać Ukrainę do roli głównego tarana przeciw Rosji”. W ten sposób akcent zostaje położony na zagrożenie dla Rosji, natomiast na dalszy plan schodzą wewnętrzne uwarunkowania ukraińskiego kryzysu, społeczne przyczyny protestów czy perspektywa samego społeczeństwa ukraińskiego.

TEMAT DO DYSKUSJI W KLASIE: Wiesz już o języku emocjonalnym, który zastępuje rzetelny opis. Zastanów się czym się różnią określenia “wojna” a “specjalna operacja wojskowa”?

3) Rozmywanie odpowiedzialności

Innym mechanizmem jest rozmywanie odpowiedzialności. Polega ono na takim przedstawianiu wydarzeń, aby wina została rozproszona między różne okoliczności, nacisk lub działania innych państw. W efekcie odbiorca może odnieść wrażenie, że działania Rosji były jedynie wymuszoną reakcją.

Podobny mechanizm widać w opisie sankcji wobec Rosji nałożonych w 2014 roku po aneksji Krymu. Podręcznik nie przedstawia ich przede wszystkim jako odpowiedzi na działania państwa rosyjskiego, lecz jako rezultat „politycznego dyktatu USA” wobec Europy, która działa wbrew własnym interesom, podczas gdy „głównym beneficjentem konfliktu ukraińskiego” mają być Stany Zjednoczone. W ten sposób odpowiedzialność za kryzys zostaje przesunięta z Rosji na zewnętrzny układ nacisku i interesów.

TEMAT DO DYSKUSJI W KLASIE: Wskaż, kto w powyższym fragmencie został przedstawiony jako główny sprawca kryzysu. Zastanów się, jak można opowiadać o konflikcie, żeby osłabić poczucie odpowiedzialności jednej ze stron? Podaj inne przykłady ze świata.

4) Autorytet zamiast źródeł

Podręcznik szkolny z definicji niesie ze sobą autorytet instytucji edukacyjnej i państwa. Uczniowie rzadko traktują go jak tekst, który można kwestionować lub porównywać z innymi źródłami. Jeżeli autorzy nie pokazują różnych interpretacji, nie odwołują się do źródeł albo przedstawiają jedną wersję wydarzeń jako jedyną możliwą, podręcznik łatwo staje się narzędziem narzucania określonej wizji historii. W takim układzie autorytet szkoły wzmacnia siłę propagandowego przekazu.

TEMAT DO DYSKUSJI W KLASIE: Zajrzyj do Twojego podręcznika i wypisz rodzaje źródeł, które się w nim pojawiają.

Co z tego wynika?

Rosyjski podręcznik jest modelowym przykładem tego, jak historia może zostać wykorzystana do kształtowania lojalności politycznej i określonego światopoglądu. Zamiast skupić się na przekazywaniu wiedzy o przeszłości dużo uwagi poświęca teraźniejszości i nie pozostawia miejsca na dyskusje czy wątpliwości w odniesieniu do ocen różnych wydarzeń czy postaci. Historia w ten sposób staje się jednym z narzędzi propagandy oraz służy kwestii wychowywania lojalnych obywateli.

Nie oznacza to, że tylko w Rosji historia bywa przedstawiana z określonej perspektywy. Każde państwo i każdy system edukacji dokonują wyboru tematów, bohaterów i sposobów opowiadania o przeszłości. Problem pojawia się wtedy, gdy jedna wersja historii zostaje narzucona jako jedyna dopuszczalna, a podręcznik nie zachęca do zadawania pytań, porównywania źródeł i samodzielnego myślenia. Dlatego tak ważna jest umiejętność krytycznego podejścia do każdego źródła wiedzy, w tym do podręcznika szkolnego.

dr Olga Dobrogowska – historyczka, zajmuje się pamięcią historyczną o komunizmie w krajach poradzieckich i pojugosłowiańskich. Pracuje w Europejskiej Sieci Pamięć i Solidarność w Dziale Naukowym; tworzy teksty edukacyjne w ramach projektu HI-story Lessons.